ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ ΠΡΟΣΧΕΔΙΑΣΜΕΝΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ

«η εφαρμογή της θεωρίας της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς στην κατανόηση της συμπεριφοράς συστηματικής λήψης μέτρων για την πρόληψη του καρκίνου τραχήλου της μήτρας»

Ευστρατία Μούρτου[1],Φώτης Αναγνωστόπουλος[2]

ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Η προάσπιση και η προαγωγή της υγείας, προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή του ατόμου και την υπευθυνότητά του απέναντι στον εαυτό του και στο κοινωνικό σύνολο. Παρότι η υγειονομική διαφώτιση και η ενημέρωση αποτελούν αναγκαίες συνθήκες για την εφαρμογή μέτρων προστασίας της υγείας, δεν είναι πάντα επαρκείς. Σε μεγάλο βαθμό η συμπεριφορά του ατόμου σε θέματα πρόληψης επηρεάζεται από τη στάση και την πρόθεσή του απέναντι στην εμφάνιση της συμπεριφοράς αυτής, καθώς και από την πίεση που ασκεί στο άτομο το οικογενειακό και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον για την υιοθέτηση της συμπεριφοράς. Αυτούς τους παράγοντες συνεκτιμά η θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς, που αποτελεί ένα πλαίσιο κατανόησης και πρόβλεψης της συμπεριφοράς του ατόμου σε θέματα υγείας. Η ζωή χρειάζεται κατεύθυνση και σκοπό, ενώ σε κάθε στάδιο της απαιτείται να βρεθεί ένα νόημα στις ανθρώπινες πράξεις, που δεν θα πρέπει να είναι συνήθεια που καταστρέφει ή χρόνος που χάνεται. Χρειάζεται να ληφθούν αποφάσεις για το τι είναι ασφαλές και τι απειλητικό, τι είναι περισσότερο σημαντικό και τι λιγότερο. Για να γίνει αυτό είναι απαραίτητη η κατανόηση των ψυχολογικών, κοινωνικών και πολιτισμικών παραγόντων που επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Απαιτείται αναθεώρηση και συνειδητός εκσυγχρονισμός των απόψεων και των κρίσεων για τον τρόπο ζωής, μέσω της ωρίμανσης και της δύναμης του ελέγχου των επιλογών. Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η εφαρμογή της θεωρίας της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς στην κατανόηση της συμπεριφοράς συστηματικής λήψης μέτρων για την πρόληψη του καρκίνου τραχήλου της μήτρας (μέσω Pap test). Θα αναπτυχθεί τόσο ο ρόλος της θετικής ή αρνητικής στάσης του ατόμου απέναντι στο τεστ Παπανικολάου, ο ρόλος της επιρροής που ασκεί το άμεσο κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου στην διαμόρφωση αυτής της συμπεριφοράς, όσο και ο ρόλος της υποκειμενικής αντίληψης για την άσκηση ελέγχου επάνω στην εκδήλωση της συμπεριφοράς. Μέσα από τη θεωρητική αυτή προσέγγιση θα προβληθούν οι στόχοι παρέμβασης προς τους οποίους θα πρέπει να προσανατολίζεται ένα πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου (screening) του καρκίνου τραχήλου της μήτρας στο γυναικείο πληθυσμό, με απώτερο προσδοκώμενο αποτέλεσμα την μείωση της νοσηρότητας και θνησιμότητας από τον τύπο αυτό καρκίνου.

ΛΕΞΕΙΣ  ΚΛΕΙΔΙΑ :    Πρόληψη, Συμπεριφορά, Υποκειμενική Αντίληψη, Στάση, Πρόθεση, Αυτό-αποτελεσματικότητα

    1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Είναι σημαντική η διαπίστωση ότι «Ζούμε σε ένα δάσος που δημιουργήσαμε εμείς οι ίδιοι και το μόνο που μπορούμε να δούμε είναι τα δέντρα» ή ότι μόνο ο άρρωστος μπορεί να εκτιμήσει την καλή υγεία.. Ωστόσο δεν είναι απαραίτητο να νοιώσουμε τον κίνδυνο για να αρχίσουμε να προστατεύουμε την υγεία μας, αφού έχουμε την ηθική δέσμευση και υποχρέωση της προαγωγής της ωφέλειας «όχι μονάχα με την επιδίωξη της ευτυχίας, αλλά και με την προφύλαξη από την δυστυχία ή τον μετριασμό της». Παράλληλα  η κοινωνία θα πρέπει να δεσμεύεται ηθικά για την προστασία των μελών της από το κακό, αλλά κυρίως κάθε άνθρωπος θα πρέπει να συμβάλλει στην κοινή άμυνα, μέσω της εκπαίδευσης, που θα οδηγήσει στην καλύτερη κατανόηση της αξιοπρέπειας, της ευτυχίας και της ωφέλειας.Στο πρώτο κεφάλαιο της εργασίας αναπτύσσεται η Θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς. ενώ στο επόμενο αναφέρεται η σημασία του τεστ Παπανικολάου για την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του τράχηλου της μήτρας, καθώς και η ενημέρωση του γυναικείου πληθυσμού για την διαμόρφωση προληπτικής συμπεριφοράς. Στο τρίτο περιγράφονται τα συστατικά στοιχεία της ανωτέρω Θεωρίας, μέσω ερωτηματολόγιου, ενώ αναφέρονται και τα συμπεράσματα της ποιοτικής έρευνας από την λήψη συνεντεύξεων από γυναίκες.

       2. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΕΔΙΑΣΜΕΝΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ (THEORY OF PLANNED BEHAVIOR)

 Η Θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς διατυπώθηκε από τον Ajzen (1991) και αποτελεί επέκταση της θεωρίας της έλλογης δράσης (Theory of reasoned action) ή της θεωρίας της δράσης κατόπιν σκέψης από τους Ajzen και Fishbein (1977).  Σύμφωνα με αυτήν η συμπεριφορά του ατόμου είναι άμεση συνάρτηση της πρόθεσης (intention) του ατόμου να υιοθετήσει την συγκεκριμένη συμπεριφορά, η οποία  πρόθεση εξαρτάται από την στάση του (attitude) απέναντι σε αυτή την συμπεριφορά και από τους υποκειμενικούς κανόνες για αυτήν την συμπεριφορά (Αναγνωστόπουλος, 2002). Η στάση του ατόμου απέναντι σε μια συμπεριφορά εξαρτάται από δυο παράγοντες :

  • Από τις πεποιθήσεις του σχετικά με το αναμενόμενο αποτέλεσμα της συμπεριφοράς και
  • Από την αξιολόγηση των θετικών ή αρνητικών συνεπειών αυτής της συμπεριφοράς .

Οι υποκειμενικοί κανόνες για μια συμπεριφορά εξαρτώνται από δυο παράγοντες :

  • Από τις πεποιθήσεις του ατόμου για την γνώμη των «σημαντικών άλλων» για την συγκεκριμένη συμπεριφορά και
  • Από τα κίνητρα και την επιθυμία του ατόμου να ακολουθήσει και να συμμορφωθεί με αυτό που θέλουν οι «σημαντικοί άλλοι» να κάνει.

Η θεωρία της έλλογης δράσης δεν προέβλεπε συμπεριφορές που σχετίζονται με την αντίληψη του ατόμου για το πόσο εύκολη ή δύσκολη είναι η εμφάνιση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς, δηλαδή παρέβλεπε τον παράγοντα της αντίληψης του ατόμου για τον έλεγχο. Έτσι η θεωρία αυτή επεκτάθηκε με την προσθήκη του παράγοντα της υποκειμενικής αντίληψης για την άσκηση ελέγχου πάνω στην συμπεριφορά . Η υποκειμενική αντίληψη του ατόμου για την άσκηση ελέγχου είναι η αίσθηση της αυτο-αποτελεσματικότητας που εισήχθη από τον ψυχολόγο Albert Bandura (1977), δηλαδή η πεποίθηση του ατόμου για την ικανότητά του να υιοθετήσει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 73-76).  Συνεπώς συνοπτικά σύμφωνα με την θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς η συμπεριφορά (Σ) του ατόμου είναι γραμμική συνάρτηση δύο παραγόντων :

  • Της πρόθεσης (ΠΣ) του ατόμου να υιοθετήσει την συγκεκριμένη συμπεριφορά και
  • Της υποκειμενικής αντίληψης για την άσκηση ελέγχου (ΕΣ) πάνω στην  συγκεκριμένη συμπεριφορά, δηλαδή :

Σ = w 1 ΠΣ + w 2 ΕΣ , όπου w 1 , w 2 κατάλληλοι δείκτες (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 63-71). Οι δείκτες αυτοί εξαρτώνται από την στάση του ατόμου απέναντι σε αυτή την συμπεριφορά και από τους υποκειμενικούς κανόνες για αυτήν την συμπεριφορά. Έτσι είναι αντιληπτό ότι τα άτομα είναι πιο πιθανό να εμπλέκονται σε επιθυμητές συμπεριφορές που μπορούν να ελέγξουν, παρά σε  επιθυμητές συμπεριφορές που δεν μπορούν να  ελέγξουν.

Παράλληλα η πρόθεση (ΠΣ) του ατόμου είναι γραμμική συνάρτηση τριών παραγόντων :

  • Της Στάσης  Σ) του ατόμου έναντι στης συγκεκριμένης συμπεριφοράς
  • Των υποκειμενικών κανόνων συμπεριφοράς (ΥΚ) και
  • Του ελέγχου (ΕΣ) της συμπεριφοράς δηλαδή:

 ΠΣ = w 3 ΑΣ + w 4 ΥΚ  + w 5 ΕΣ  , όπου w 3 , w 4 , w 5 κατάλληλοι δείκτες (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 66).

Είναι αντιληπτό ότι η  θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς στηρίζεται στην αρχή της συμβατότητας (principleofcompability), δηλαδή η στάση και η συμπεριφορά  εμπεριέχουν τέσσερα βασικά στοιχεία : Την δράση (Action) – Τον στόχο (Target) – Το πλαίσιο (Context) – Τον χρόνο (Time) . Συνεπώς κάθε Συμπεριφορά και Στάση απαιτεί μια δράση, ως προς ένα στόχο, σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο και σε κάποια χρονική στιγμή. Για παράδειγμα οι γυναίκες κάνουν (Δράση ) το Τεστ Παπανικολάου (Στόχος), στο Γυναικολογικό εργαστήριο του ΙΚΑ ή του Νοσοκομείου (Πλαίσιο), κάθε χρόνο (Χρόνος).

3.Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΤΡΑΧΗΛΟΥ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

 Ο καρκίνος του τράχηλου της μήτρας είναι ένας από τους συχνότερους καρκίνους στις γυναίκες μετά την ηλικία των τριάντα πέντε ετών και εμφανίζεται στις γυναίκες με δυσπλασία του τραχήλου. Η δυσπλασία του τραχήλου εμφανίζεται με την μεταπλασία, δηλαδή στην αλλαγή του ευαίσθητου κόκκινου δέρματος (κυλινδρικού επιθηλίου) στο εξωτερικό τμήμα του τραχήλου σε παχύτερο ροζ δέρμα  (πλακώδες επιθήλιο), η οποία συνοδεύεται με μια αγνώστου αιτιολογίας μη φυσιολογική ανάπτυξη κυττάρων (Smith, 1995). Υπάρχουν δυο κύρια συμπτώματα : Αποβολή από τον κόλπο άφθονων και συνήθως δύσοσμων υδαρών αιματηρών υγρών και αιμορραγία στον κόλπο ανάμεσα από δύο περιόδους ή μετά την εμμηνόπαυση ή μετά την συνουσία. Χωρίς θεραπεία  ο καρκίνος του τράχηλου της μήτρας  μπορεί να εξαπλωθεί στα παρακείμενα όργανα και να αποβεί τελικά μοιραίος. Ωστόσο αν ανακαλυφθεί έγκαιρα μπορεί να θεραπευθεί εντελώς  Η διάγνωση της νόσου γίνεται με κολπική εξέταση και με την εφαρμογή του Τεστ Παπανικολάου, μέσω της εξέτασης του τραχηλικού επιχρίσματος, στα κέντρα οικογενειακού προγραμματισμού των νοσοκομείων, των Κέντρων Υγείας και των πολυιατρείων του ΙΚΑ.  Αξιοσημείωτο είναι ότι το 2001 οι νέες περιπτώσεις καρκίνου του τραχήλου της μήτρας που ανακαλύφθηκαν στην Ελλάδα ήταν 12900, από τις οποίες οι 4400 γυναίκες που αποτελούν το 1/3 των καρκίνων θα πεθάνουν. Τα παραπάνω στατιστικά στοιχεία αποδεικνύουν περίτρανα αφενός την σημαντική μείωση των νέων περιπτώσεων και αφετέρου όχι μόνο την μη εξάλειψη ή ελαχιστοποίηση της νόσου αλλά και την σημαντική θνητότητα που ακόμη υπάρχει. Η εξήγηση βρίσκεται στην παρατήρηση ότι το 25% των διηθητικών καρκίνων εμφανίζεται σε ηλικίες μεγαλύτερες των 65 ετών όπου το 40-50% τελικά θα υποκύψουν στην νόσο. Η ηλικιακή αυτή ομάδα  είναι εκείνη που δυστυχώς έχει και το χαμηλότερο ποσοστό ελέγχου καθώς σε ορισμένες περιοχές και οικονομικές τάξεις το 75% των γυναικών δεν είχαν ελεγχθεί με τεστ Παπανικολάου τα τελευταία πέντε χρόνια. Έτσι πλέον έχει επικεντρωθεί στις αναπτυγμένες χώρες ο έλεγχος σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Ωστόσο επειδή οι προ καρκινωματώδεις αλλαγές (δυσπλασίες) στα κύτταρα του τραχήλου της μήτρας μπορεί να έχουν αρχίσει και δέκα χρόνια πριν να εμφανιστεί ο καρκίνος πρέπει (Hellenic Cancer Society):

  • Κάθε γυναίκα που έχει ή είχε σεξουαλικές σχέσεις ή είναι πάνω από 18 ετών να κάνει τεστ Παπανικολάου μαζί με γυναικολογική εξέταση
  • Μετά από 3 η περισσότερα φυσιολογικά τεστ Παπανικολάου το τεστ μπορεί να γίνεται σε μεγαλύτερα διαστήματα μετά από σύσταση του γυναικολόγου.

Εφ’ όσον γίνει έγκαιρα η διάγνωση μιας δυσπλασίας η θεραπεία είναι μια απλή επέμβαση από τον κόλπο με την οποία αφαιρείται ένα τμήμα του τραχήλου σε σχήμα κώνου (κωνοειδής εκτομή). Έτσι η γυναίκα μπορεί να θεραπευτεί 100% χωρίς να γίνει αφαίρεση της μήτρας.

 3.1. ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ – ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΓΥΝΑΙΚΕΙΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΤΕΣΤ ΠΑΠ

Η Αγωγή της υγείας είναι απαραίτητη για την προώθηση της θετικής υγείας των ατόμων, αφού σύμφωνα με τον ορισμό των Downie et all (1996) αποτελεί «μια διεργασία επικοινωνίας με σκοπό την αύξηση της θετικής υγείας και ταυτόχρονα την πρόληψη της κακής υγείας των ατόμων και των κοινωνικών ομάδων, δια μέσου της επιρροής στις αντιλήψεις και στην κοινωνική συμπεριφορά της κάθε μορφής εξουσίας και τελικά της κοινωνίας» (Ιωαννίδη, Λοπατατζίδης και Μαντη, 1999, σ.71). Συνεπώς οι στρατηγικές πρόληψης σχετίζονται με όλες τις μορφές της εξουσίας, όχι μόνο με την έννοια των παραγωγών υγείας, αλλά και με την έννοια της άτυπης εξουσίας, δηλαδή της διαφήμισης μέσα από τα Μέσα Μαζικής ενημέρωσης (Τηλεόραση, Εφημερίδες, Περιοδικά, Αφίσες κτλ). Σημαντικό ρόλο έχουν οι εκπαιδευτές υγείας μέσω προγραμμάτων των μονάδων υγείας για την ενημέρωση και επιμόρφωση του κοινού. Ένα πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου μέσω εφαρμογής του τεστ Παπανικολάου είναι απαραίτητο για την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας στον γυναικείο πληθυσμό της ευρύτερης περιφέρειας του Νομού Αχαΐας και κυρίως στις δυσπρόσιτες ορεινές περιοχές και στις περιοχές των τσιγγάνικων καταυλισμών. Στόχος του προγράμματος είναι να αυξήσει την γνώση και την κατανόηση των γυναικών για τον καρκίνο του τραχήλου, για την χρησιμότητα του τεστ και να τις ωθήσουν στην εκτέλεση του. Ειδικότερα θα πρέπει το πρόγραμμα να εστιάζει στα ακόλουθα σημεία (Αδαμόπουλος, 1994):

  • Τον πληθυσμό στόχο.
  • Τη συχνότητα και την πρόσβαση.
  • Τον προγραμματισμό και την οργάνωση.
  • Τον καθορισμό κα την κατανομή των καθηκόντων του προγράμματος, των  Γιατρών, της εξειδικευμένης φροντίδας, των υγειονομικών υπηρεσιών.
  • Την Ιατρική οργάνωση και υποστήριξη.
  • Τα πρωτόκολλα εκτίμησης και θεραπείας.
  • Την παρακολούθηση.
  • Την εκπαίδευση, συμπεριλαμβανομένης και της συνεχούς ιατρικής εκπαίδευσης, των Γιατρών και του λοιπού προσωπικού.
  • Τον έλεγχο του προγράμματος και την ενημέρωση των Γιατρών για τα αποτελέσματα του ελέγχου αυτού.
  • Την εξασφάλιση της ποιότητας.

Το πρόγραμμα πρέπει να διαθέτει μια καλά καθορισμένη και συστηματική προσέγγιση του πληθυσμού (πρόσκληση, αγωγή υγείας), παρέχοντας ειδικά σχεδιασμένο εκπαιδευτικό υλικό (π.χ. φυλλάδια), το οποίο θα είναι διαθέσιμο σε όλους τους δυνητικά συμμετέχοντες, ενώ όπου είναι δυνατό, θα πρέπει να στέλνονται προσκλήσεις και επιστολές υπενθύμισης που θα υπογράφονται από τον Οικογενειακό Γιατρό. Παράλληλα θα πρέπει να υπάρχουν πρωτόκολλα εκτίμησης και θεραπείας κοινώς αποδεκτά από όλους τους εμπλεκόμενους επαγγελματίες υγείας. Ένας μηχανισμός fail safe για την εξασφάλιση ικανοποιητικής ανάπτυξης είναι η υπευθυνότητα του προγράμματος. Όταν μια γυναίκα δεν παρουσιάζεται θα πρέπει να ενημερώνεται ο Γιατρός της. Πέραν όμως της οργάνωσης του προγράμματος θα πρέπει να συνεκτιμηθούν διάφοροι παράγοντες, που να ανταποκρίνονται σε μια θεωρία πρόβλεψης της προληπτικής συμπεριφοράς των γυναικών, μέσω της συμπλήρωσης κατάλληλου ερωτηματολόγιου. Το ερωτηματολόγιο διατυπώνει προτάσεις που αντιπροσωπεύουν όλες τις διαστάσεις της Θεωρίας της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς και αναφέρονται στην προληπτική συμπεριφορά των γυναικών απέναντι στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.  Πιο συγκεκριμένα  οι ερωτήσεις θα πρέπει να αποτυπώνουν :

  • Την πρόθεση  των γυναικών να υποβάλλονται στο τεστ.
  • Την υποκειμενική αντίληψη για την άσκηση ελέγχου πάνω στην  συγκεκριμένη συμπεριφορά, δηλαδή την αντίληψη των γυναικών για το εάν θα υποβληθούν στο τεστ εξαρτάται από τις ίδιες, πόση αίσθηση αυτό- αποτελεσματικότητας θεωρούν ότι έχουν .
  • Τις στάσεις των γυναικών απέναντι στο προληπτικό τεστ, δηλαδή κατά πόσον θετική ή αρνητική στάση έχουν για την υποβολή στο τεστ.
  • Τους υποκειμενικούς κανόνες συμπεριφοράς, δηλαδή τις πεποιθήσεις των γυναικώνγια το εάν οι «σημαντικοί άλλοι» γι’ αυτές (ερωτικός σύντροφος, σύζυγος, γονείς, παιδιά, στενοί φίλοι) θεωρούν ότι θα πρέπει να κάνουν το τεστ.
  • Τις πεποιθήσεις των γυναικών για τα αναμενόμενα αποτελέσματα της πρόληψης της νόσου και για  την αξιολόγηση αυτών των αποτελεσμάτων
  • Τις πεποιθήσεις των γυναικών για το εάν οι «σημαντικοί άλλοι» γι αυτές δέχονται ή και θεωρούν αρμόζουσα συμπεριφορά την υποβολή σε τεστ και τα κίνητρα και την επιθυμία των γυναικών να συμμορφωθούν με αυτό που οι σημαντικοί άλλοι θέλουν να κάνουν .
  • Την υποκειμενική αντίληψη για τα μέσα και την αίσθηση ισχύος καθενός από αυτά τα μέσα, δηλαδή τις πεποιθήσεις των γυναικών για το εάν υπάρχουν τα μέσα που θα τις διευκολύνουν στην υποβολή στο τεστ και κατά πόσον θεωρούν αυτά ως ισχυρά..

Παράλληλα το ερωτηματολόγιο θα πρέπει να περιλαμβάνει στοιχεία εξωτερικών μεταβλητών, όπως δημογραφικούς παράγοντες, δηλαδή την ηλικία, το επάγγελμα, τις ερωτικές σχέσεις, την μητρότητα, την εκπαίδευση, το κοινωνικο – οικονομικό περιβάλλον, την θρησκεία, τον τόπο διαμονής και στοιχεία της προσωπικότητας, όπως την συναισθηματική αυτορύθμιση – παρόρμηση, την αξιοπιστία, την ευσυνειδησία, την προσαρμοστικότητα και τον νευρωτισμό.

3.2. ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ

Οι διαστάσεις δηλαδή τα συστατικά στοιχεία της θεωρίας της Προσχεδιασμένης Συμπεριφοράς αποτυπώνονται στο ερωτηματολόγιο με τον ακόλουθο τρόπο:

v    Η πρόθεση των γυναικών να υποβάλλονται στο τεστ αποτυπώνεται με προτάσεις που αναφέρονται, σύμφωνα με την αρχή της συμβατότητας, στο ίδιο επίπεδο γενικότητας αναφορικά με την δράση, τον στόχο, το πλαίσιο και τον χρόνο (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 69-71). Η θέση των γυναικών δηλώνονται σε μια 7βαθμη κλίμακα τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7, όπου 1= σίγουρα όχι και 7=σίγουρα ναι. Οι διατυπούμενες προτάσεις από την πλευρά της ψυχομετρίας θα πρέπει να είναι τουλάχιστον τρεις (ανά παράγοντα)  και θα πρέπει να αντιπροσωπεύουν όχι μόνο την πρόθεση αλλά και την επιθυμία (Αναγνωστόπουλος, 2003) .

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Σκοπεύω να κάνω το τεστ μια φορά το χρόνο»

Σίγουρα Όχι-Σίγουρα Ναι

b)                  «Προτίθεμαι κάθε χρόνο να κάνω το τεστ Παπανικολάου»

Σίγουρα Όχι-Σίγουρα Ναι

Οι απαντήσεις στις προτάσεις αθροίζονται για να βγει ένα συνολικό άθροισμα – σκορ, που δείχνει ότι όσο πιο μεγάλο είναι το άθροισμα τόσο μεγαλύτερη είναι η πρόθεση των γυναικών να υποβάλλονται στο τεστ.

v    Η υποκειμενική αντίληψη για την άσκηση ελέγχουπάνω στην  συγκεκριμένη συμπεριφορά, μετρείται με τρεις προτάσεις, για τις οποίες οι ερωτώμενες δήλωναν πόσο συμφωνούσαν ή διαφωνούσαν στην 7βαθμη κλίμακα τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7, όπου 1= Διαφωνώ ριζικά και 7=Συμφωνώ απόλυτα..

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Για μένα, το να κάνω το τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο είναι δύσκολο» Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

b)                  «Θα ήθελα να υποβάλλομαι στο τεστ μια φορά το χρόνο, αλλά δεν ξέρω αν μπορώ»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

c)                  «Το αν θα κάνω το τεστ κάθε χρόνο, εξαρτάται αποκλειστικά από μένα» Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

Οι απαντήσεις στις τρεις προτάσεις αθροίζονται για να βγει ένα συνολικό άθροισμα – σκορ, που δείχνει ότι όσο πιο μεγάλο είναι το άθροισμα τόσο μεγαλύτερη είναι η αντίληψη των γυναικών ότι έχουν τον έλεγχο πάνω στην απόφασή τους στο να υποβάλλονται στο τεστ.

v    Οι  στάσεις των γυναικών απέναντι στο προληπτικό τεστ, δηλώνονται με τρεις προτάσεις , σε μια 7βαθμη κλίμακα τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7.

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Το να κάνω τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο είναι …»

καλό- κακό , Ανοησία – Εξυπνάδα

b)                  «Το τεστ Παπανικολάου είναι …»

Επικίνδυνο- Ασφαλές, Αναγκαίο-Μη αναγκαίο

c)                  «Η θέση μου απέναντι στο τεστ σαν προληπτικό μέτρο είναι…»

Θετική – Αρνητική

Οι απαντήσεις στις τρεις προτάσεις αθροίζονται για να βγει ένα συνολικό άθροισμα – σκορ, που δείχνει ότι όσο πιο μεγάλο είναι το άθροισμα τόσο θετικότερη είναι η στάση των γυναικών στο να υποβάλλονται στο τεστ.

v    Οι υποκειμενικοί κανόνες συμπεριφοράς, δηλώνονται με τρεις προτάσεις που είναι οι παρακάτω:

a)                  «Ο σύντροφός μου νομίζει ότι κάθε χρόνο πρέπει να υποβάλλομαι στο τεστ Παπανικολάου»

Απίθανο – Πιθανό

b)                  «Τα παιδιά μου, που είναι ότι πιο σημαντικό υπάρχει στη ζωή μου σήμερα, θεωρούν απαραίτητο το τεστ, για να προλάβω τον καρκίνο»  Ναι – Όχι

Οι απαντήσεις στις τρεις προτάσεις αθροίζονται για να βγει ένα συνολικό άθροισμα – σκορ, που δείχνει ότι όσο πιο μεγάλο είναι το άθροισμα τόσο ισχυρότερη είναι η πεποίθηση των γυναικών για το εάν οι «σημαντικοί άλλοι» γι’ αυτές θεωρούν ότι θα πρέπει να υποβάλλονται στο τεστ.

v    Οι πεποιθήσεις των γυναικών για τα αναμενόμενα αποτελέσματα δηλώνονται με τρεις προτάσεις, σε μια 7βαθμη κλίμακα τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7,  όπου 1= Διαφωνώ ριζικά και 7=Συμφωνώ απόλυτα..

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Το να κάνω τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο είναι χάσιμο χρόνου»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

b)                  «Αν κάνω το τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο, θα αισθάνομαι ασφαλέστερα»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

c)                  «Αν κάνω το τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο, θα μειωθούν οι πιθανότητες να πάθω καρκίνο»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

Αντίστοιχα το κάθε αναμενόμενο αποτέλεσμα αξιολογείται με βαθμολογία από 1-7,  όπου 1= πολύ κακό και 7= πολύ καλό.

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Το χάσιμο χρόνου, είναι…»

Πολύ καλό – Πολύ κακό

b)                  «Το να αισθάνομαι ασφαλέστερα  είναι …»

Πολύ καλό – Πολύ κακό

c)                  «Το να μειωθούν οι πιθανότητες  να πάθω καρκίνο είναι …»

Πολύ καλό – Πολύ κακό

Το σκορ στις απαντήσεις στις προτάσεις για τα αναμενόμενα αποτελέσματα πολλαπλασιάζεται με το σκορ στις απαντήσεις στις αντίστοιχες προτάσεις για την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και το σύνολο των γινομένων δίδει το τελικό σκορ (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 69-71).

v    Οι πεποιθήσεις των «σημαντικών άλλων» και τα κίνητρα και η επιθυμία των γυναικών να συμμορφωθούν με αυτές, αξιολογούνται ανάλογα με το ποιοι θεωρούνται οι «σημαντικοί άλλοι», οι οποίοι δεν είναι προκαθορισμένοι, αφού μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με τις συνθήκες, ανάλογα με την ηλικία  και ανάλογα με το κοινωνικό υπόβαθρο των ερωτηθέντων.  Στο ερωτηματολόγιο «σημαντικοί άλλοι» θεωρούνται ο ερωτικός σύντροφος, ο σύζυγος, οι γονείς, τα παιδιά, οι στενοί φίλοι και ο οικογενειακός γιατρός). Οι προτάσεις αξιολογούνται βάσει της 7βαθμης κλίμακας τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7, όπου 1= Διαφωνώ ριζικά και 7=Συμφωνώ απόλυτα..

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Ο σύντροφός μου νομίζει ότι θα πρέπει να κάνω τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

b)                  «Ο σύζυγός μου θεωρεί απαραίτητο το τεστ Παπανικολάου, ως μέσον πρόληψης του καρκίνου»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

c)                  «Η καλύτερή μου φίλη πιστεύει  ότι θα πρέπει να κάνω τεστ Παπανικολάου  κάθε χρόνο»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

Αντίστοιχα τα κίνητρα και η επιθυμία των γυναικών να συμμορφωθούν με τις πεποιθήσεις των «σημαντικών άλλων» αξιολογούνται με βαθμολογία από 1-7,  όπου 1= Καθόλου και 7= Πάρα πολύ

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Θα  ήθελα να κάνω αυτό που ο σύντροφός μου νομίζει σωστό» Καθόλου – Πάρα πολύ

b)                  «Σχετικά με την πρόληψη του καρκίνου, θέλω να κάνω αυτό που πιστεύει ο σύζυγός μου»

Καθόλου – Πάρα πολύ

c)                   «Υπολογίζω πολύ την γνώμη της καλύτερής μου φίλης και θέλω να ακολουθήσω την συμβουλή της»

Καθόλου – Πάρα πολύ

Το σκορ στις απαντήσεις στις προτάσεις για  τις πεποιθήσεις των «σημαντικών άλλων» πολλαπλασιάζεται με το σκορ στις απαντήσεις στις αντίστοιχες προτάσεις για τα κίνητρα και την επιθυμία και το σύνολο των γινομένων δίδει το τελικό σκορ (Κουλιεράκης, Μεταλληνού και Πάντζου, 2000, σ. 70).

v    Η υποκειμενική  αντίληψη για τα μέσα και την αίσθηση ισχύος καθενός από αυτά τα μέσα, αξιολογούνται  με τρεις προτάσεις, που αντιστοιχούν σε παράγοντες που διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν την υποβολή στο τεστ, σε μια 7βαθμη κλίμακα τύπου Likert, με βαθμολογία από 1-7,  όπου 1= Διαφωνώ ριζικά  και 7=Συμφωνώ απόλυτα..

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Οι άνθρωποι με τους οποίους ζω με υποστηρίζουν στο να κάνω το τεστ.» Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

b)                  «Στην πόλη μου υπάρχουν αρκετά εργαστήρια που διευκολύνουν τις γυναίκες να υποβάλλονται στο τεστ».

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

c)                   «Το γεγονός ότι πολλές γνωστές μου δεν υποβάλλονται στο τεστ, με εμποδίζει στο να υποβάλλομαι στο τεστ»

Διαφωνώ ριζικά – Συμφωνώ απόλυτα

Αντίστοιχα οι προτάσεις που καταγράφουν την υποκειμενική ισχύκάθε παράγοντα αξιολογούνται με βαθμολογία από 1-7,  όπου 1= Σίγουρα όχι και 7= Σίγουρα ναι

Οι προτάσεις είναι :

a)                  «Η υποστήριξη από τους ανθρώπους που ζω μαζί, με διευκολύνει στην υποβολή στο τεστ»

Σίγουρα ναι  – Σίγουρα όχι

b)                   «Η ύπαρξη πολλών μικροβιολογικών εργαστηρίων στην πόλη μου, με διευκολύνουν να υποβάλλομαι στο τεστ».

Σίγουρα ναι – Σίγουρα όχι

c)                  «Η θετική στάση γυναικών του κύκλου μου απέναντι στην πρόληψη, με διευκολύνει στην υποβολή στο τεστ»

Σίγουρα ναι  – Σίγουρα όχι

Το σκορ στις απαντήσεις στις προτάσεις για την υποκειμενική αντίληψη για τα μέσα πολλαπλασιάζεται με το σκορ στις απαντήσεις στις αντίστοιχες προτάσεις για την αίσθηση ισχύος αυτών και το σύνολο των γινομένων δίδει το τελικό σκορ.

3.3. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Με βάση το περιγραφέν ερωτηματολόγιο, λήφθηκαν συνεντεύξεις από γυναίκες σαράντα ετών. Οι συνεντεύξεις καθοδηγήθηκαν από τις ερωτήσεις που αντιστοιχούν στην θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς για την συμπεριφορά πρόληψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Τα συμπεράσματα της συνέντευξης ως προς κάθε παράγοντα της θεωρίας είναι τα ακόλουθα :

¤ Όσο θετικότερη είναι η στάση της γυναίκας απέναντι στο προληπτικό τεστ

¤ Όσο μεγαλύτερη είναι η πεποίθηση της ότι το προληπτικό τεστ θα την διαφυλάξει από έναν εξελικτικό καρκίνο

¤ Όσο ισχυρότερη είναι η αντίληψή της πως «οι σημαντικοί άλλοι» (ερωτικός σύντροφος, ο σύζυγος, οι γονείς, τα παιδιά, στενοί φίλοι και ο οικογενειακός γιατρός) νομίζουν ότι θα έπρεπε να υποβληθεί στο τεστ

¤ Όσο μεγαλύτερη είναι η αντίληψη της ότι έχει πλήρη έλεγχο πάνω στην απόφασή της στο να υποβάλλεται στο τεστ.

¤ Όσο περισσότερο πιστεύει ότι «οι σημαντικοί άλλοι» θα ενέκριναν το να υποβάλλεται στο τεστ κάθε χρόνο και

¤ Όσο μεγαλύτερο κίνητρο έχει ώστε να κάνει αυτό που «οι σημαντικοί άλλοι» θεωρούν σωστό,

τόσο μεγαλύτερη είναι η πρόθεσή της να υποβληθεί στο προληπτικό τεστ κάθε χρόνο.

Για να γίνει η αξιολόγηση των απαντήσεων θα πρέπει να ερευνηθεί ένα αρκετά ικανοποιητικό και αντιπροσωπευτικό δείγμα γυναικείου πληθυσμού και να χρησιμοποιηθεί η μέθοδος της πολλαπλής παλινδρομικής ανάλυσης. Με την μέθοδο αυτή αξιολογείται η συμβολή των συστατικών στοιχείων της Θεωρίας της προσχεδιασμένης Συμπεριφοράς στην πρόθεση των γυναικών να υποβάλλονται στο τεστ Παπανικολάου κάθε χρόνο, δηλαδή πόσο στατιστικά σημαντικοί είναι οι παράγοντες που επηρεάζουν την αναμενόμενη συμπεριφορά.

4. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Η μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε σχέση με την υγεία, την αρρώστια και την πρόληψη αποτελεί μεγάλη πρόκληση, αφού για να γίνει αντιληπτή η πορεία που θα διαγράψει μια απόφαση για αλλαγή μιας προληπτικής συμπεριφοράς, θα πρέπει να εκτιμηθεί η αντίσταση που θα προβάλλουν οι διαδοχικοί παράγοντες που κινητοποιεί ή απορρίπτει αυτήν την συμπεριφορά. Η ερμηνεία των κοινωνικό- γνωστικών μοντέλων – θεωριών  δεν προκύπτει από την απλή περιγραφή, αλλά από την δυναμική χρήση των παραγόντων που είναι υπεύθυνοι για την ανθρώπινη συμπεριφορά. Κάθε τέτοιος παράγοντας σε οποιαδήποτε θεωρία αποτελεί μια οντότητα εφοδιασμένη με τη δυνατότητα να ενεργεί σε οποιονδήποτε και με οτιδήποτε αναπαριστάνει. Η επίδραση σε κάθε παράγοντα μπορεί να αλλάξει την αντιμετώπιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, μέσω της  μείωσης των «συμπεριφορικών παθογόνων», με στόχο την πρόληψη των ασθενειών και την υιοθέτηση υγιεινού τρόπου ζωής (Αναγνωστόπουλος και Παπαδάτου, 1995). Απαιτούνται νέα πρότυπα «ζην» και «απολαμβάνειν», μέσω της ενεργής συμμετοχής των ατόμων  στο κοινωνικό πλαίσιο με στόχο έναν νέο τρόπο ζωής που προάγει την υγεία.

5. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αναγνωστόπουλος, Φ., (2002), «Κατανόηση της Συμπεριφοράς σε θέματα υγείας»

ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ, Σ., (1994), «Ευρωπαϊκή διάσκεψη για το ρόλο του Γενικού/Οικογενειακού Γιατρού στον προσυμπτωματικό έλεγχο του γυναικολογικού καρκίνου», (Μετάφραση), Φλωρεντία, http://www.mednet.gr/arhives/index.html

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΤΙΚΑΡΚΙΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ, «Ο καρκίνος της μήτρας», http://www.addgr.com/org/hc/index.html

Ιωαννίδη, Ε., Λοπατατζίδης, Α.  και Μάντη, Π., (1999), Υγεία: Οριοθετήσεις και Προοπτικές, Τόμος Α, ΕΑΠ, Πάτρα.

Κουλιεράκης, Γ., Μεταλληνού, Ο. και Πάντζου, Π., (2000), συμπεριφορές Υγείας. Πρότυπα και Μεταβολές, ΕΑΠ, Πάτρα.

Παπαδάτου, Δ. και Αναγνωστόπουλος, Φ., (1995), «Η Ψυχολογία στον χώρο της Υγείας», Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, Παράλληλα Κείμενα, 2002, Πατρα.

Smith, T. (1995), Family Medical Guide , Τόμος ΙΙΙ, London.

VACHET, P., (1992), «Η  Σκέψη που γιατρεύει», Τρίτη Έκδοση, Εκδόσεις Θυμάρι.


1.Ευστρατία Μούρτου, PhD, MSc, MSc, MSc, Προϊσταμένη Τμ. Πληροφορικής & Οργάνωσης Γενικό Νοσοκομείο Πάτρας «Αγ. Ανδρέας», ΣΕΠ ΔΜΥ-51 Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Επιστημονικός/Εργαστηριακός Συνεργάτης ΑΤΕΙ Πάτρας, Tel:   +30 2613601847 , Fax:  +30 2610 270469, GSM: +30 6946058174, email:mourtou@agandreashosp.gr.

2. Διδάκτωρ ψυχολογίας της Υγείας, Μέλος ΣΕΠ ΕΑΠ και Επιστημονικός συνεργάτης Παντείου Πανεπιστημίου.

Τηλ. 6944881758 , email: fganagn@hol.gr

Αρέσει σε %d bloggers: